16.8.2010

Exoot of oprukkend vanuit het zuiden?

Plagiolepis schmitzii, de Atlantische dwergschubmier, is voor de tweede keer in Nederland aangetroffen. En niet zo maar ergens een nestje, maar in een hele woonwijk worden ze zowel binnen als (vooral!) buiten in de tuin aangetroffen.

De werkstermieren zijn zo klein, dat ze gemakkelijk over het hoofd worden gezien: 3,2 – 3,6 mm. Pas als ze in colonne in huis op zoek gaan naar voedsel gaat het opvallen. Als ze dan ook nog over tafels, stoelen en aanrechten gaan wandelen, wordt het echt irritant, al zijn ze nog zo klein.

De nestjes zijn in omvang maar erg klein, nauwelijks meer dan een decimeter in doorsnede. Daar leven dan zo’n 200-400 miertjes bijeen.

Dwergschubmieren komen in Noordwest Europa nauwelijks voor. In België, Duitsland en Frankrijk komt de gewone dwergschubmier P. vindobonensis voor. Deze lijkt erg veel op de Atlantische dwergschubmier, maar ook op de Mediterrane dwergschubmier P. pygmaea.

De Atlantische dwergschubmier is bekend van Portugal en Spanje en sinds kort van het eiland Wright (Zuid Engeland). Verder zijn mij geen Europese waarnemingen bekend. Mogelijk berusten sommige waarnemingen in Frankrijk op een foute determinatie. Als dit juist is zou dat in kunnen houden dat deze nietige mierensoort in opmars is naar het noorden. Het is natuurlijk niet uitgesloten dat deze mierensoort per ongeluk is geïmporteerd met planten uit Spanje, Portugal, Marokko of Algerije.

Atlantische dwergschubmieren zijn eerder gevonden in Utrecht (ook binnen en buiten). De enorme populatie van 2010 is afkomstig uit Zeeland. Dat ze zich kunnen verspreiden is zeer waarschijnlijk, want in de nesten werden gevleugelde mieren aangetroffen. De kans dat ze elders in Nederland opduiken is zeer groot.

Hoe dwergschubmieren te herkennen?
Ze zijn erg klein (3,2 – 3,6 mm), lopen als sneltreintjes, vaak met velen achter elkaar naar en van voedselbronnen. Als ze onder een steen zitten, zitten ze met honderden heel dicht bij elkaar. Ze lijken op het eerste gezicht wel wat op onze doodgewone wegmier. Die zijn groter: 4 – 5 mm. Tussen het achterlijf en het borststuk zie je bij wegmieren een soort schub, bij dwergschubmieren is die schub aan het oog onttrokken. Tenslotte: de ogen staan bij dwergschubmieren net onder het midden, bij wegmieren boven het midden.

Helaas zijn er geen foto’s bekend van de Atlantische dwergschubmier.

Meldingen van dwergschubmieren zijn zeer welkom. Ze kunnen gemeld worden via www.waarneming.nl of bij het KAD te Wageningen.

Peter Boer en Bruce Schoelitsz (KAD-Wageningen)

Foto rechts: kop van Plagiolepis pygmaea (foto antweb.org), foto links werksters en koningin van Plagiolepis spec.
( www.lamarabunta.org)

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

18.02.2010

Nieuwe soort voor de Nederlandse fauna:

de bruine staafmier Ponera testacea

Deze soort werd al in 1999 gevonden. Onder een laag mos op stenen door Matty Berg in Huizen (NH). Twee werksters werden verzameld en kwamen terecht in het Nationaal Natuurhistorisch Museum / Naturalis. Ze hadden de naam gekregen van een soort die erg veel op ze lijkt, namelijk de zwarte staafmier Ponera coarctata. Onlangs werden ze herontdekt in de collectie. Gezien de kleur en de dikke schub moesten ze wel behoren tot de soort Ponera testacea. Een Hongaarse myrmecoloog Sandor Csosz, die onderzoek naar deze soort heeft gedaan, heeft de determinatie bevestigd.
Deze soort komt vooral voor in Centraal- en Zuid-Europa. In Belgie zijn recentelijk ook enkele vindplaatsen bekend geworden.

Matty Berg en Peter Boer bereiden een artikel voor over deze waarneming. Het zal gepubliceerd worden in Nederlandse Faunistische Mededelingen.

Bovenstaande foto is gemaakt door April Noble (antweb.org). Deze werkster is afkomstig uit Griekenland en is ook verkeerd gedetermineerd, nl. als P. coarctata, wat P. testacea moet zijn.